Tôi đã có dịp đến với “Nơi ngọn nguồn của những vòng xòe/ Nơi câu khắp chảy từ dòng suối/ Nơi tiếng pí, tiếng khèn vút từ ngọn núi/ Nơi chắt chiu hương đất, sắc trời...” ấy để cùng đắm say trong những câu sli, câu lượn của những cô gái miền sơn cước “đẹp như hoa núi”, rồi hòa trong tiếng tính, câu then quyến rũ mê hoặc lòng người để cảm nhận hơi thở của mùa xuân trên những dải thung lũng đẹp như chiếc khăn piêu vắt ngang dãy Hoàng Liên cao vời vợi của đất trời Tây Bắc.

Đến với Tây Bắc để hòa mình vào thiên nhiên giữa những thung lũng trù phú hay ngay bên triền non ngút ngàn gió núi, nơi thấp thoáng những ngôi nhà sàn ấm áp khói lam tỏa, lòng chợt xốn xang khi bất chợt nhận ra những mảng trắng xóa bừng lên lấp lóa, không rực rỡ nhưng càng nhìn càng thấy êm dịu. Đó chính là hoa ban, một loại hoa có vẻ đẹp nhẹ nhàng và êm dịu đã gắn với đời sống tinh thần của đồng bào Thái nơi đây.

Khi những chiếc lá cuối cùng trút xuống thì từ những thân cành gân guốc ấy bỗng dần bừng lên bởi sắc trắng hoa ban. Hoa ban nở là nở hết mình, một cây trắng sắc hoa, một vạt toàn hoa và một rừng trắng xóa những hoa. Ban nở trắng ngần với một vẻ đẹp dịu dàng mà quyến rũ, không rực rỡ, không chói lòa mà êm đềm ngọt ngào... Hoa ban không chỉ nở để đẹp mùa xuân mà với người Thái, hoa còn tượng trưng cho tình yêu chung thủy của lứa đôi, cho tinh thần bất khuất, kiên cường của con người lại rất sâu sắc và trữ tình trong những làn điệu dân ca, truyền thuyết “...Hoa ban nở, hoa ban tàn/ Tình ta đẹp như hoa ban/ Còn dài lâu thì như hoa nào/ Hỡi người ta yêu...”
                   (Tình ca Thái).

Đi giữa rừng hoa, cảm nhận vẻ đẹp và hương sắc đại ngàn, lòng lại rưng rưng nghe những câu chuyện tình sâu sắc, đẹp đẽ và bất diệt. Một thứ hoa tượng trưng cho khát vọng hạnh phúc, cho ước mơ trường thọ của thiên nhiên và tâm hồn trẻ mãi không già: “Đôi ta yêu nhau không tính mùa ban nở/ Không thấy ngày ban tàn/ Mãi mãi như mùa ban bắt đầu/ Ta yêu nhau...) (Tình ca Thái). Đi giữa bản Thái, cùng tham gia lễ hội hoa ban, cùng say đắm trong tiếng pí, tiếng khèn, câu khắp và rộn ràng trong những vòng xòe nồng say để rồi khi chia tay lòng lại lưu luyến không muốn rời xa.

Cũng vào những ngày xuân ấy, ngay bên những nương đồi hay bên dòng suối trong mát, ta lại bắt gặp sắc trắng của hoa dó mang một hương sắc riêng và nồng nàn. Giữa những cung bậc của núi non, dịu dàng trong câu sli, câu lượn, những cây dó vút cao toả hương thơm dịu dàng, hoa nở từng chùm như gọi mời, như thúc giục mùa xuân về. Mỗi khi nhìn thấy hoa dó nở đồng bào Tày lại rộn ràng chuẩn bị cho ngày tết: “Hoa dó giục đàn ông vào rừng lấy củi/Giục đàn bà vào rừng lấy lá dong/Giục mọi nhà khẩn trương cầy, bừa, cấy lúa/Khắp nơi nhộn nhịp tưng bừng” (Hoa dó - mùa xuân). Trong những bản làng người Tày, đâu đâu thấy cũng sắc trắng hoa dó, hoa mọc ngay bên hiên nhà, hoa tràn lên triền nương và hoa nở ngay bên bờ suối: “Bên suối, ven nương hoa dó: thả từng chùm/ Như những bàn tay trắng xinh vẫy gọi/Hoa khoác vai nhau soi mình bên suối/Hương ngọt ngào dưới trăng/Có những chiếu dó khẽ đu cành/Cả rừng dó lao xao ca hát” (Hoa dó – Mùa xuân).

Hoa dó với sắc trắng hồng và hương thơm dịu ấy đã đi vào những đêm hội then làng, trong những lời hẹn hò của những đôi trai gái, Chính vì vậy trong mỗi tết đến xuân về, trên mâm cúng tổ tiên của đồng bào Tày không thể thiếu đĩa hoa dó: “Đêm giao thừa/ Hoa dó cắm linh thiêng trên bàn thờ tổ tiên/Đưa ông bà ông vải về ăn tết/Hoa cứ quện trong tiếng đàn tiếng hát/Say ngả nghiêng trong đêm hội then làng...” (Hoa dó - mùa xuân)...

Mùa xuân, giữa những dải thung lũng trù phú Tây Bắc ấy là một tấm thảm hoa rực rỡ sắc màu. Những sắc hoa dịu dàng và đằm thắm ấy đã ăn sâu vào tiềm thức và bản sắc văn hóa đồng bào Tày, Thái. Những nhánh hoa rừng dịu dàng mà quyến rũ, những sắc hoa rực rỡ chói lòa hay những thứ hoa ngọt ngào êm dịu, ngào ngạt hương thơm đã khiến bức tranh thiên nhiên của núi rừng thêm rực rỡ, đắm say. Đi giữa rừng hoa, cảm nhận hơi thở của mùa xuân lòng lại càng thêm yêu mảnh đất, con người và quê hương Tây Bắc.

Nguyễn Đức Phương